Grip op de waarheid

Flickr | Alisdare Hickson (CC BY-SA 2.0)

Door Emma Zijtregtop

The concept of global warming was created by and for the Chinese in order to make U.S. manufacturing non-competitive.Donald Trump

Klimaatverandering is slechts een van de vele onderwerpen waar Donald Trump uitspraken over doet die te betwisten vallen. Niet op zijn mondje gevallen, schroomt The Donald niet om zijn mening hoorbaar te maken en in te spelen op de gevoelens van het publiek, zonder altijd een beroep te doen op objectieve feiten. Dit fenomeen werd door The Oxford Dictionary in 2016 geduid met het woord ‘post-truth’. Het duidt omstandigheden aan waarin objectieve feiten minder van invloed zijn in het vormen van de publieke opinie dan emoties en persoonlijke voorkeuren. In een tijd waarin de scheiding tussen ‘echt’ en ‘nep’ nieuws steeds kleiner wordt, en campagnes niet meer berusten op het informeren en overtuigen, maar op het manipuleren van mensen, is het een prangende vraag hoe we met post-truth moeten omgaan.

Met een president die niet vies is van hier en daar een beetje flauwekul strooien, wordt het begrip waarheid flink op de proef gesteld. Harry Frankfurt analyseert het begrip waarheid op basis van de verhouding die het heeft tot de spreker. Iemand die simpelweg onzin uitkraamt, geeft niets om de waarheid. Een leugenaar manipuleert de waarheid, die kent een leugenaar immers niet. Iemand die flauwekul verkoopt manipuleert het publiek. Zonder angst om te praten over zaken waar de persoon waarschijnlijk niets van weet, is een echte manipulator in staat creatief met de werkelijkheid om te gaan. Soms is dit vermakelijk, soms gaat dit tot het belachelijke aan toe. Deze analyse is een vrij accurate beschrijving van de werkwijze van Trump, een grootverbruiker van post-truths.

Is dit dan het einde, en zijn we verloren in een wereld waarin de grip op waarheid verdwenen is? Volgens de filosoof Steve Fuller moeten we accepteren dat we ons bevinden in een ‘post-truth era’ als gevolg van epistemische democratie. De sociale en materiële instrumenten voor kennisproductie zijn dan, door sociaalwetenschappers, inzichtelijk gemaakt voor het publiek. Daarmee kunnen ze uiteindelijk voor iedereen op een bepaalde manier gewenste resultaten opleveren. Fuller legt uit dat met het openbaar maken van de instrumenten die kennis genereren, er een macht vrij komt die een heftige, en misschien zelfs wel destructieve, invloed heeft op de sociale structuur van de samenleving. Dit is echter een onvermijdelijk gegeven, en als het aan Fuller ligt moeten we nu eindelijk eens verantwoordelijkheid nemen voor de ‘post-truth era’ waar we ons in bevinden. Maar, is dit dan waar we het bij moeten laten? Accepteren dat er nu eenmaal onzin wordt verteld, en dan zelf maar hopen dat de bevolking haar verstand gebruikt?

Sergio Sismondo vindt dat we inderdaad niet klakkeloos moeten accepteren dat wat nu is, niet anders zou kunnen zijn. Sismondo weigert te geloven dat met epistemische democratie, waarin alle instrumenten van kennisproductie openbaar zijn, kennis naar een ‘lager’ niveau vervalt. Het toont juist de ingewikkelde structuur van kennisproductie: een Twitter account alleen produceert niet wat wij kennis noemen. Als de ‘post-truth era’ onze oude kennisstructuur opblaast, leidt dit dan niet juist tot het verval in een autoritair systeem, in plaats van een democratie?

Desalniettemin lijken we ons vooralsnog in een ‘post-truth era’ te bevinden. Steeds vaker wordt in de politiek de waarheid meer dan een beetje verbogen, en gaat het voornamelijk om gevoelens. Sismondo geeft aan dat er daarom behoefte is aan een nieuw beroep op expertise – wat in post-truths ontbreekt. Maar dit is een conflict op zichzelf. Expertise en democratie lijken niet goed samen te gaan, en wellicht kunnen we expertise zelf wel zien als onderdeel van een post-truth tijdperk. Dit is het geval wanneer we er net als Fuller vanuit gaan dat de definitie van post-truth een asymmetrische is, waarbij het allemaal draait om een epistemisch machtsspel waarin de dominanten de tegenstanders zo portretteren dat het hun eigenbelang dient.

Deze ideeën over post-truth brengen ons op een lastig punt. Hoewel Fuller te vroeg lijkt te stoppen met het zoeken naar antwoorden, heeft hij ook wel gegronde redenen om zijn blik smaller te maken. Wie verder kijkt stuit namelijk op nieuwe problemen, zoals nog meer post-truths. Hij heeft denk ik gelijk dat we beter accepteren dat we ons in een ‘post-truth’ tijdperk bevinden. Die kennis kunnen we juist gebruiken om er iets mee te doen. Als we erkennen, en weten dat het er is, kunnen we misschien bij de volgende uitbarsting van The Donald extra op onze hoede zijn, en hem hopelijk eens op zijn plek zetten.

Geef een reactie

Your email address will not be published. Required fields are marked *